Terug naar de beginpagina

Nuttige lectuur voor wie

in debat gaat met afrocentristen:

een paar websites en wat boeken

Jaap-Jan Flinterman

Reproductie van wandschildering in de tombe van Seti I, uit: Heinrich von Minutoli, Reise zum Tempel des Jupiter Ammon (1827) - afbeelding: Wikimedia Commons
Het afrocentrisme is een visie op de geschiedenis van de menselijke beschavingen die aan het Afrikaanse continent een centrale plaats toekent. Het is een reactie op een geschiedbeeld waarin de veronderstelde superioriteit van de Europese beschaving wordt gebruikt als illustratie van en argument voor blanke superioriteit. Het afrocentrisme stelt hier tegenover dat de Griekse beschaving, die door Europeanen vaak is opgevoerd als oorsprong van de (westerse) beschaving, op wezenlijke punten schatplichtig was aan de Egyptische beschaving, en dat de Egyptische beschaving een 'zwarte beschaving was' c.q. dat de Egyptenaren zwarten waren. Dat zijn de twee pijlers van het afrocentrische gedachtegoed: de overtuiging dat de Egyptenaren zwarte Afrikanen waren, en de veronderstelde verregaande schatplichtigheid van de Griekse aan de Egyptische cultuur.

Dit geschiedbeeld, waarin zwart Afrika aan de wieg van de westerse beschaving heeft gestaan, dient om het zelfbewustzijn van zwarten te versterken. In de Verenigde Staten heeft het een voorgeschiedenis die terugreikt tot in de negentiende eeuw; in de laatste decennia van de twintigste eeuw is het ook in Europa sterker in de belangstelling komen te staan door de publicatie van Black Athena. The Afroasiatic roots of classical civilization (drie delen; New Brunswick NJ 1987-2006) van Martin Bernal. In Nederland wordt afrocentrisch gedachtegoed uitgedragen door Djehuti-Ankh-Kheru; het geniet een zekere populariteit onder Surinaamse en Antilliaanse Nederlanders.

Overigens verwerpen veel vertegenwoordigers van dit gedachtegoed tegenwoordig de aanduiding 'afrocentrisme' en geven de voorkeur aan 'afrocentriciteit'. Ik moet eerlijk bekennen dat het verschil me ontgaat, en ik blijf dus maar gewoon spreken van 'afrocentrisme', 'afrocentrisch' en 'afrocentristen' (in plaats van 'afrocentriciteit', 'afrocentriek' en 'afrocentriekelingen').

Er zijn nogal wat bezwaren tegen de afrocentrische versie van de geschiedenis van de menselijke beschaving: de gedachte dat 'culturen' voortbrengselen zijn van 'rassen'; de voorstelling dat complexe culturen en bloc kunnen worden overgedragen of zelfs 'gestolen' (menswetenschappers noemen deze voorstelling 'hyperdiffusionisme'); en, niet te vergeten, de feitelijke onjuistheid van veel afrocentrische beweringen. Wijst men op deze bezwaren, dan valt al snel de beschuldiging van racisme. Ten onrechte, maar zindelijk redeneren is in deze materie even lastig als noodzakelijk. Op het internet kom je, als je bijvoorbeeld op zoek gaat naar informatie over de huidskleur van de oude Egyptenaren, al snel terecht op allerlei 'white supremacy'-sites. Dat soort sites is niet opgenomen in onderstaande opsomming, die bedoeld is als een bescheiden 'internetwijzer' voor wie met afrocentristen in debat gaat.

Voorafgaand aan de internetwijzer een bijdrage aan de rubriek 'Contramine' van het Tijdschrift voor Geschiedenis van Gerard Boter en mij: 'Waarom wij studenten niet vertellen dat de Griekse cultuur uit "Zwart Afrika" komt', Tijdschrift voor Geschiedenis 129.2 (juni 2016), 241-250.

Djehuti-Ankh-Kheru heeft inmiddels op ons stuk in het Tijdschrift voor Geschiedenis gereageerd met een via zijn weblog verspreid artikel, hier. De Nederlandse apostel van het afrocentrisme beroept zich onder andere op een publicatie van een zekere Aylmer von Fleischer, Not out of Africa revisited. How eurocentrism became an excuse to teach myth as history, E-book 2013. Von Fleischer is een productieve auteur. Hij heeft titels op z'n naam staan als The Black Hebrews and the Black Christ; Blacks in America before Columbus; Megalith: the Black builders of Stonehenge; The forgotten Black popes; en Ebola, aids, and the biological warfare program to eradicate the Black race. De lezer ziet dat Djehuti-Ankh-Kheru zich bij de wetenschappelijke verantwoording van zijn weerwoord breed heeft georiŽnteerd. Het is duidelijk dat de door hem bepleite 'gedekoloniseerde kijk op de antieke geschiedenis' in belangrijke mate zou bijdragen aan de pluriformiteit van de beoefening van de Oude Geschiedenis in Nederland.

lijn
Een frontale aanval op het afrocentrisme is het boek van Mary Lefkowitz, Not out of Africa. How afrocentrism became an excuse to teach myth as history (herziene uitgave; New York 1997). Een nadeel van Lefkowitz' boek is dat een zekere idealisering van het oude Griekenland, zo kenmerkend voor classici van vorige generaties, haar niet vreemd is. Het is ook aan de lange kant. Maar op Lefkowitz' argumenten tegen het afrocentrisme valt weinig af te dingen, en het boek is toegankelijk geschreven. Met name de tweede pijler van het afrocentrische gedachtegoed, de mythe dat de Griekse cultuur, i.c. de Griekse filosofie, eigenlijk Egyptisch zou zijn, weet Lefkowitz effectief te ontmantelen. Je kunt het boek in zijn geheel van internet downloaden, bijvoorbeeld als pdf:https://archive.org/details/Not-Out-Of-Africa. Ook een uittreksel van het boek is op internet te vinden: http://www.historyplace.com/pointsofview/not-out.htm.

En er zijn interessante besprekingen van Lefkowitz' boek van de hand van Robert T. Carroll op de website The Sceptic’s Dictionary [http://skepdic.com/refuge/lefko.html], van Donald Kagan in het webtijdschrift The New Criterion: http://www.newcriterion.com/articles.cfm/Stealing-history-3624, en van Lawrence A. Tritle in de Bryn Mawr Classical Review:
http://bmcr.brynmawr.edu/1996/96.05.07.html. Bastiaan Bommeljť besprak het in NRC Handelsblad van 2 mei 1997, samen met de hieronder vermelde bundel Black Athena revisited, in een artikel met de ondertitel 'Waren de Grieken afronauten?'

Een recentere bijdrage (2002) van Lefkowitz aan het debat is een informatief en genuanceerd webartikel: http://www.butterfliesandwheels.org/2002/the-ancient-world-as-seen-by-afrocentrists/. Zit je niet zo ruim in je tijd en zoek je naar een manier om je snel adequaat te informeren, dan is dit artikel een goed startpunt.

lijn
Audiatur et altera pars. Een vooraanstaande representant van het afrocentrische gedachtegoed is Molefi Kete Asante (geboren Arthur Lee Smith), die zichzelf rekent "among the most published contemporary scholars, having written over 70 books and 400 articles." Tot die 400 artikelen behoort ook een in 2009 gepubliceerd weerwoord tegen Not out of Africa, 'Race in Antiquity: Truly Out of Africa'. Je kunt het hier vinden: http://www.asante.net/articles/19/race-in-antiquity-truly-out-of-africa/. Volgens Asante maakt Lefkowitz zich schuldig aan "raising strawpeople arguments and then knocking them over." Zelf verklaart hij plechtig: "I am convinced from my reading that the relationship between ancient Greece and Africa was closer and more familiar than Greece's relationship to Northern Europe." Over 'strawpeople arguments' gesproken. Alsof 21ste-eeuwse classici en oudhistorici hun studenten vertellen dat de oude Grieken tot het 'nordische' ras behoorden! Persoonlijk ben ik er op grond van mijn lectuur overigens van overtuigd dat de Grieken even weinig met Noord-Europa te maken hadden als de Egyptenaren met West-Afrika. Asante betoont zich ook erg verontwaardigd over het feit dat classici en oudhistorici de oude Grieken niet op hun woord geloven, als die zelf vertellen dat veel 'Griekse' intellectuele verworvenheden in feite aan de Egyptenaren zijn ontleend. Volgens hem laat dat zien hoe ver sommige geleerden bereid zijn te gaan om de mythe van de 'white supremacy' overeind te houden. Asante verliest hier een paar dingen uit het oog. (i) Het is bij geschiedbeoefening heel normaal dat je je bronnen kritisch benadert; in het Grieks geschreven bronnen zijn hiervan niet uitgezonderd. (ii) Dat aan de juistheid van de Griekse mededelingen over schatplichtigheid aan Egypte wordt getwijfeld, komt onder andere doordat in Egyptische bronnen wel heel weinig is terug te vinden van de verworvenheden die de Grieken van de Egyptenaren zouden hebben overgenomen. (iii) Griekse bronnen noemen als 'leermeesters van de Grieken' vaak Babylonische ChaldeeŽn, Iraanse MagiŽrs, Indische Brahmanen en zelfs Keltische DruÔden in ťťn adem met Egyptische priesters. Zou dat allemaal waar zijn? In elk geval hoor je afrocentristen nooit over Aziatische invloed op de Griekse cultuur, want voor hen heeft Afrika c.q. Egypte de wijsheid in pacht. Verder bevat Asantes proza cryptische uitspraken als "Thales of Miletus is not a philosopher until 600 BC." Nou ja, lees zelf maar.

lijn
Een diepgravende studie over het afrocentrisme is er van de hand van Thomas A. Schmitz, 'Ex Africa lux? Black Athena and the debate about afrocentrism in the US', GŲttinger Forum fŁr Altertumswissenschaft 2 (1999), 17-76:
http://gfa.gbv.de/dr,gfa,002,1999,a,03.pdf. Schmitz plaatst het afrocentrisme tegen de achtergrond van de Afro-Amerikaanse geschiedenis: een geschiedenis van slavernij en systematische achterstelling. Hij plaatst het ook tegen de achtergrond van ontwikkelingen in de theorievorming over de historische wetenschappen: ontwikkelingen die in de richting van een kennistheoretisch relativisme gaan. Hoewel hij de afrocentrische opvattingen over de Oudheid verwerpt, probeert hij het verschijnsel dus wel serieus te nemen en te begrijpen, en dat geeft zijn uitvoerige artikel een meerwaarde in vergelijking met uitsluitend polemische behandelingen. Het is wel redelijk zware kost: de schrijver mikt eerder op academici (Schmitz is hoogleraar Grieks in Bonn) dan op de 'general reader'.

lijn
Tja, en dan de eerste pijler van het afrocentrisme: de oude Egyptenaren waren zwart. In de woorden van Molefi Kete Asante: "On these facts we stand: Ancient Egyptians were black people. etc." Een vlot geschreven en informatieve webpagina over deze kwestie is No, Egyptians aren't white, but they aren't black either. Een overzicht van het debat kun je vinden op Wikipedia: https://en.wikipedia.org/wiki/Black_Egyptian_hypothesis. Een genuanceerde bespreking van de problematiek biedt A.E. Larsen, https://aelarsen.wordpress.com/2015/12/06/exodus-what-race-were-the-ancient-egyptians/. Een nuttig overzicht van beschrijvingen uit de Oudheid zelf van het uiterlijk van Egyptenaren vind je hier: https://mathildasanthropologyblog.wordpress.com/2009/12/03/ancient-descriptions-of-ancient-egyptians/.

lijn
De ervaring van achterstelling kan resulteren in superioriteitswaan. Een verontrustend beeld van de racistische denkbeelden die in de jaren negentig gangbaar waren bij een deel van de zwarte Amerikanen, is destijds geschetst door Barry Mehler, oprichter en directeur van The Institute for the Study of Academic Racism (ISAR) at Ferris State University (Michigan): http://www.ferris.edu/isar/academic-controversies/mehler.htm.
 
Ook Afro-Amerikaanse academici maakten zich in de jaren negentig zorgen over de invloed van afrocentrische denkbeelden op het voortgezet onderwijs in de VS: "Public schools have too easily accepted Afrocentric curricula based on pseudoscience and myth." http://www.edweek.org/ew/articles/1996/02/21/22aaas.h15.html.
 
En in een relatief recent commentaar (2009), 'African-American Studies -- As They Should Be' noemt John McWorther drie criteria aan de hand waarvan je een goed 'African-American Studies Department' kunt onderscheiden. Zijn tweede criterium is: "A good department does not teach its students origin myths." http://www.popecenter.org/commentaries/article.html?id=2184.

lijn
Het hyperdiffusionisme van de afrocentristen is vooral op de korrel genomen door wetenschappers met een Latino of Native American achtergrond. Dat hangt samen met het feit dat afrocentristen verkondigen dat de precolumbiaanse beschavingen van Midden-Amerika eigenlijk tot stand zijn gebracht door immigranten uit Zwart Afrika (waartoe dan natuurlijk ook Egypte wordt gerekend); ook Djehuti-Ankh-Kheru is deze mening toegedaan. Antropologen en archeologen uit Midden-Amerika zijn van deze voorstelling van zaken bepaald niet gecharmeerd: ze beschouwen de theorie, die vooral is gepropageerd door Ivan van Sertima (1935-2009), als 'a hegemonic and racialist view of pre-Columbian America that is completely lacking in historical accuracy'.

Zeer actief bij de bestrijding van dit soort opvattingen is Bernard Ortiz de Montellano. De volgende artikelen, waarvan hij co-auteur is, stammen uit de jaren ’90, maar omdat afrocentristen niet van mening lijken te zijn veranderd, loont het nog steeds zeer de moeite ze te lezen:

http://www.academia.edu/199930/They_Were_Not_Here_Before_Columbus_Afrocentricity_in_the_1990s,
en
https://www.academia.edu/199927/Robbing_Native_American_Cultures_Van_Sertimas_Afrocentricity_and_the_Olmecs.
Om deze artikelen te downloaden heb je een Academia-account nodig, maar ook zonder dat kun je ze online lezen.

lijn
Een religieuze variant van de stroming verkondigt dat de zwarten het uitverkoren volk zijn en dat zij (en dus niet de joden) afstammen van de Bijbelse IsraŽlieten; meer informatie over deze zgn. 'Black Hebrew Israelites' kun je vinden op Wikipedia: https://en.wikipedia.org/wiki/Black_Hebrew_Israelites; zie ook http://rationalwiki.org/wiki/Black_Hebrew_Israelites.

lijn
Ten slotte. Op internet is veel informatie te vinden, maar als je je echt in het afrocentrisme wilt verdiepen en de stroming in haar volle breedte en in haar historische ontwikkeling wilt overzien, dan moet je toch naar de bibliotheek of de boekwinkel om bijvoorbeeld een van deze twee boeken te kopen of te lenen:
Ook een aanrader is een bundel met artikelen van vertegenwoordigers van uiteenlopende disciplines (egyptologie, klassieke talen, archeologie, fysische antropologie, historisch taalkunde enz.) die de beweringen van Martin Bernal kritisch tegen het licht hebben gehouden:
Specifiek over de 'Black Hebrew Israelites' is er de volgende recente studie:

20170516 jjf

Reproductie van wandschildering in de tombe van Seti I, uit: Heinrich von Minutoli, Reise zum Tempel des Jupiter Ammon (1827) - afbeelding: Wikimedia Commons

Terug naar beginpagina