| Ca.
2000 v.Chr. |
Sprekers van een
Indo-Europese
taal, de voorloper van het Grieks, vestigen zich op het zuiden
van het
Balkanschiereiland. |
1600-1200 v.Chr.
|
Bloeiperiode
van de zgn. Myceense
beschaving.
Op de Peloponnesus
en in Midden-Griekenland treffen we in deze periode een
aantal
paleizen van aanzienlijke omvang aan. Zulke
paleizen
zijn bekend uit Mycene en
Pylos, maar ook in bijvoorbeeld Sparta, Thebe en Athene is hun
aanwezigheid
aangetoond of in
elk geval aannemelijk gemaakt; vermoedelijk omstreeks 1450 v.Chr.
veroverden Grieken van het vasteland ook de oudere, 'Minoïsche',
paleizen op
Kreta, zoals Knossos (zie deze kaart). Vanuit de paleizen werd de
economische
bedrijvigheid
in het omringende territorium gecoördineerd en geëxploiteerd. We
hebben hier
enig zicht op doordat in verschillende paleizen kleitabletten
met administratieve bescheiden zijn gevonden. Vooral
de
vondst in Pylos (Messenië), vlak
voor de
Tweede Wereldoorlog, van een complete administratie uit de
nadagen
van het paleis is van
belang geweest, omdat die de definitieve stoot gaf tot de
ontcijfering van het
syllabische schrift (Lineair
B). Dit schrift
bleek te
zijn gebruikt
om een vroege vorm van Grieks te noteren. Onduidelijk is hoe
Griekenland in deze periode politiek was georganiseerd. Vormde elk
paleis het centrum van een afzonderlijk staatje? Of was er toch sprake
van een zekere mate van centraal gezag? |
1200-750 v.Chr.
|
De Donkere
Eeuwen. Hoe dit
ook zij, kort na 1200 v.Chr. werden de paleizen
verwoest en verlaten.
Hun ondergang hing samen met de chaos en ontwrichting die zich in de
twaalfde
eeuw v.Chr. in alle gebieden rond het oostelijke bekken van de
Middellandse
Zee voordeden en die vermoedelijk gepaard gingen met volksverhuizingen.
Kenmerkend voor de ontwikkelingen in Griekenland in de daaropvolgende
eeuwen zijn politieke fragmentatie,
bevolkingsdaling, achteruitgang van de materiële cultuur en
isolement.
Het
dieptepunt wordt rond 1000 v.Chr. bereikt. Daarna lijkt het tij te
keren, maar
de politieke formaties die zich nu voorzichtig beginnen af te tekenen,
zijn van
(nog) veel bescheidener formaat dan die in de voorafgaande periode.
Rond
1000
v.Chr. beginnen Grieken zich te nestelen langs de westkust van
Klein-Azië. |
750-500
v.Chr.
|
In
de
zogenaamde Archaïsche
periode worden de
resultaten van de voorzichtige
aanzetten in de voorafgaande periode
zichtbaar.
In de achtste eeuw ontwikkelen locale gemeenschappen zich tot
ministaatjes,
zgn. poleis
('stadstaten'), waarvan
er al spoedig vele honderden zijn. In
het verdere verloop van de
Archaïsche
periode zwermen de Grieken vanuit het moederland en het westen van
Klein-Azië uit
over de kusten van de Middellandse en Zwarte Zee, waar overal
nieuwe
poleis
worden gesticht: Napels en Marseille
zijn, om maar twee voorbeelden te noemen, Griekse
stichtingen (zie deze kaart). In
de
Archaïsche
periode begint ook de culturele bloei die in de volgende periode zijn
hoogtepunt zal bereiken. Vermoedelijk in de achtste eeuw
v.Chr. nemen de Grieken een alfabetisch schrift over van de
Feniciërs. De Ilias
en
de Odyssee,
de grote epische
gedichten over de Trojaanse oorlog die aan Homerus worden
toegeschreven, zijn
vermoedelijk rond 700 v.Chr. tot stand gekomen, en de Archaïsche
periode is getuige
van een snelle ontwikkeling van de beeldhouwkunst en de vaasschilderkunst. |
500-336 v.Chr.
|
De
Klassieke periode.
Kort na 500 v.Chr.
probeert
het Perzische wereldrijk, dat zich uitstrekt van Egypte en de Egeïsche
Zee in
het westen tot de Indus in het oosten, de Griekse stadstaatjes te
onderwerpen.
Enkele tientallen poleis
onder leiding
van Sparta en Athene roepen de Perzische expansie een halt toe (zeeslag
bij het
eiland Salamis, 480 v.Chr.). Gedurende de rest van de vijfde eeuw
v.Chr. speelt
Athene - dat sinds 507 v.Chr. een democratische constitutie heeft - de
eerste viool binnen een bondgenootschap waarvan veel poleis
in het Egeïsche gebied lid zijn,
niet altijd geheel vrijwillig. Mede
dankzij de
bijdragen van deze bondgenoten zijn de Atheners in staat de grandioze
showtempels op de Atheense burchtheuvel ('acropolis')
te
realiseren. Door
hun groeiende
macht kwamen de Atheners in conflict met Sparta, dat sinds de
Archaïsche
periode aan het hoofd stond van een eigen bondgenootschap, dat de
meeste staten
op de Peloponnesus omvatte. Het resultaat was de zgn. Peloponnesische
Oorlog
(431-404 v.Chr., zie deze kaart).
Athene trok aan het
kortste eind, maar de Spartanen
slaagden
er vervolgens niet in hun leidende positie vast te houden. Gedurende
de vierde
eeuw v.Chr. streden Athene, Sparta en Thebe om de hegemonie in
Griekenland.
Lachende vierde was het koninkrijk Macedonië onder leiding van
Philippus II.
Sinds de slag bij Chaeronea in 338 v.Chr. deelden de Macedoniërs de
lakens uit in
de Griekse wereld.
In de Klassieke periode werden vooral in Athene op het gebied van
bouwkunst, beeldende kunst, literatuur, welsprekendheid en filosofie
prestaties
geleverd, die de rest van de Oudheid en
daarna
als voorbeeldig (‘klassiek’) zouden blijven gelden. Zelfs in een zeer
beknopt overzicht als dit mogen de namen van de
tragediedichters
Aeschylus, Sophocles en Euripides, de beeldhouwer en bouwheer Phidias,
de geschiedschrijvers Herodotus en Thucydides,
de komediedichter Aristophanes, de redenaar Demosthenes en de filosofen
Socrates, Plato en Aristoteles niet onvermeld blijven. |
336-30
v.Chr.
|
De Hellenistische
periode.
Philippus II
wordt na zijn dood in 336 v.Chr. opgevolgd door zijn zoon Alexander (de
Grote),
die tijdens zijn regering het Perzische rijk verovert. In
323 v.Chr. sterft hij in Babylon (kaart).
Gedurende
de rest
van de vierde en de derde eeuw v.Chr. verbreiden met Griekse migranten
Griekse
cultuur en een Griekse way-of-life zich over grote delen van het
Midden-Oosten
(Klein-Azië, Syrië-Palestina, Egypte, Mesopotamië en nog verder
oostelijk). De
politieke machtsverhoudingen in de grote Griekse wereld die met de
verovering
van het Perzische rijk is ontstaan, worden bepaald door koninkrijken
die door
Alexanders generaals na diens dood worden gesticht. In Griekenland zelf
raken
in de Hellenistische periode Sparta en Athene wat op de achtergrond.
Meer op de
voorgrond treden de Aetolische Bond en de Achaeïsche Bond, aan
weerszijden van
de Golf van Korinthe, maar de voornaamste machtsfactor op de zuidelijke
Balkan
blijft het koninkrijk Macedonië. Vanaf ca. 200 v.Chr. worden de
koninkrijken van
Alexanders generaals en hun opvolgers successievelijk onderworpen door
de Romeinen,
die rond het begin van onze jaartelling het hele Middellandse Zeegebied
onder
hun heerschappij hebben verenigd (kaart van het Romeinse rijk in 14 n.Chr.). |
30
v.Chr.-395
n.Chr.
|
De
Romeinse
periode. In het
oostelijke gedeelte van het Romeinse
rijk was Grieks de taal van het bestuur en van de
maatschappelijke
bovenlaag, en dit
deel van het rijk werd bijeengehouden door een netwerk van steden
(poleis)
met een Grieks karakter en
Griekse instellingen. In de eerste eeuwen van onze jaartelling beleven
deze
oostelijke, Griekstalige provincies van het Romeinse rijk een
bloeiperiode;
dat geldt in het bijzonder voor het westen van Klein-Azië, in mindere
mate ook
voor een paar steden in Griekenland zelf, vooral Corinthe en
Athene.
In
deze
periode maakt een nieuwe religie, het christendom, een bescheiden, maar
gestage
groei door. De omslag komt in het jaar 312,
met de bekering van keizer
Constantijn. Voortaan
is het christendom een geprivilegieerde in plaats van een vervolgde
religie.
Tegen het einde van de vierde eeuw worden de traditionele culten voor
de goden
van het Griekse pantheon, zoals Zeus, Apollo en Dionysus, verboden.
Constantijn
(de Grote), die
in 326 van Byzantium (= Constantinopel,
het tegenwoordige
Istanboel) de tweede hoofdstad van het Romeinse rijk maakte, is in de
Griekse kerk altijd een belangrijke heilige
gebleven. Tot op
de dag van vandaag is 'Kostas' een van de meest voorkomende
jongensnamen;
Kostas = Konstandinos = Constantinus = Constantijn. Veelzeggender nog
is
misschien wel dat de etnische aanduiding die de Grieken sinds de
Archaïsche
periode voor zichzelf hadden gebruikt, nl. Hellēnes,
vanaf de vierde eeuw n.Chr. in onbruik raakt, omdat die te zeer werd
geïdentificeerd met
het heidendom. Tot de late achttiende/vroege negentiende eeuw noemden
de
Grieken zich geen Hellēnes,
maar Rhōmaioi,
goed Grieks voor ‘Romeinen’.
Ons
‘Grieken’ is overigens afgeleid van Graeci,
en dat was weer de aanduiding die de Romeinen in de Oudheid voor de
Grieken
hanteerden. |
395-1453
n.Chr.
|
De
Byzantijnse
periode. Eind
vierde eeuw
gaan de oostelijke en de westelijke helft van het Romeinse rijk elk hun
eigen
weg. Als in de vijfde eeuw het Romeinse Rijk in het westen ten onder
gaat, weet
het zich in de gebieden rond het oostelijk bekken van de Middellandse
Zee te
handhaven: wat wij het 'Byzantijnse rijk' noemen werd door de inwoners
zelf
aangeduid als i
Rhōmaikí aftokratoría,
goed Grieks voor 'het Romeinse rijk'. Ook in godsdienstig opzicht
gingen de wegen uiteen, en in 1054 zou het tot een schisma komen tussen
de kerk
van
Rome en de kerk in het oosten, met het patriarchaat van Constantinopel
als voornaamste
bisschopszetel.
In
de zevende eeuw
gingen Noord-Afrika en het Midden-Oosten verloren door de Arabische
veroveringen; vanaf 1000 brokkelde het rijk in Klein-Azië af door het
opdringen
van de Turken (kaart). In de dertiende eeuw
gingen West-Europeanen ('Franken')
er in
het kader van de vierde
kruistocht (1204)
toe over eigen staatjes uit
het territorium
van het rijk te kerven, en ook de Venetiaanse republiek vestigde er
talrijke
steunpunten. De Peloponnesus werd geruime tijd beheerst door het
vorstendom Achaea,
dat werd geregeerd door de dynastie van de Villehardouins; belangrijke
Venetiaanse
steunpunten waren Methóni en Coróni, in Zuid-Messenië. Monemvasiá,
Mistrás
en Yeráki, nabij Sparta, vielen in 1262 echter weer in Byzantijnse
handen, en in
1430 moesten de laatste Franken de Peloponnesus verlaten. De vreugde
zou van
korte duur zijn. Het einde van het (restant van het) Byzantijnse rijk
kwam in
1453 met de verovering van de hoofdstad Constantinopel door de
Ottomaanse
Turken. In 1460 was ook de Peloponnesus, op enkele Venetiaanse forten
na, in
Turkse handen. |
1453-1821
n.Chr.
|
De Tourkokratia.
Griekenland, inclusief de Peloponnesus, bleef tot
1821 deel van het Ottomaanse rijk, zij het dat de Venetianen lang
steunpunten
in het gebied van de Egeïsche Zee wisten vast te houden en er rond 1700
in slaagden
de Peloponnesus ('Morea') voor enkele decennia te heroveren. Onder
Turkse
heerschappij genoten de orthodoxe Grieken religieuze vrijheid en een
aanzienlijke mate van zelfbestuur. Desalniettemin bleef de hoop op
bevrijding
van de Turkse overheersing levend onder Grieken in het Ottomaanse rijk,
die
overigens zeker niet alleen in het huidige Griekenland woonden, maar
ook
talrijk waren in grote delen van Klein-Azië. |
1821 -
|
Het
moderne Griekenland.
In maart 1821
begon de Griekse
opstand op
verschillende plaatsen op de
Peloponnesus, die al
spoedig geheel in Griekse handen was; Turken en andere moslims
werden
gedood of redden
zich door te vluchten. Interventie van Groot-Brittannië,
Frankrijk en
Rusland ten
gunste van de Grieken (Slag bij Navarino, 1827) leidde in 1832 tot de
vestiging
van een internationaal erkende Griekse staat, die vooralsnog alleen de
Peloponnesus en Midden-Griekenland omvatte, maar die zich tot 1920
gestaag wist
uit te breiden ten koste van het Ottomaanse rijk; zie deze
kaart over de groei van het
territorium van de Griekse staat van 1832 tot 1947.
De
grootste territoriale
winst werd behaald in de zgn. Balkanoorlogen van 1912-1913, toen
Montenegro,
Servië, Griekenland en Bulgarije eerst de Ottomaanse Turken uit Europa
verdreven en vervolgens onderling in conflict raakten om de verdeling
van de
territoriale buit: de noordelijke prefecturen Epirus en Macedonië
(inclusief
de tweede stad van Griekenland, Thessaloníki), maken pas sindsdien deel
uit van
het grondgebied van de Griekse staat, evenals de eilanden Kreta, Samos,
Chios, Lesvos,
Limnos, Samothraki en Thassos. Een
poging in de
jaren na de eerste wereldoorlog om het westen van Turkije, waar een
grote
Griekse bevolkingsgroep woonde, in handen te krijgen liep uit op een
militair
échec (de zgn. Megáli
Katastrofí,
1922); Smyrna, waar een grote minderheid of zelfs een meerderheid
van de bevolking Grieks of Armeens was, ging in vlammen op. Bij de
daaropvolgende
bevolkingsruil werd
de orthodoxe bevolking van Klein-Azië (1.100.000 mensen) naar
Griekenland en
de islamitische bevolking van Griekenland (380.000 mensen) naar Turkije
gedeporteerd:
het einde van 3000 jaar Griekse aanwezigheid in Klein-Azië.
In
oktober 1940
raakte Griekenland betrokken in de tweede wereldoorlog door een
Italiaanse inval
vanuit Albanië. Na aanvankelijk succesvol verzet in de
winter van
1940/1 werd Griekenland in het voorjaar van 1941 tot capitulatie
gedwongen en bezet
door de Duitsers en hun Italiaanse en Bulgaarse bondgenoten. Ook hier
voerden
de Nazi's hun 'Endlösung der Judenfrage' door. In Thessaloníki
bestond een
Joodse gemeenschap van ca. 50.000 zielen, die terugging tot de
vijftiende
eeuw, toen uit Spanje en Portugal verdreven Joden zich in Ottomaans
gebied
hadden gevestigd. In 1943 werd deze gemeenschap weggevoerd naar
Auschwitz-Birkenau. Na de aftocht van de Duitsers en hun bondgenoten
in
1944 breekt
een conflict uit tussen de door communisten gedomineerde
partizanenbeweging EAM-ELAS
en de regering, die door
Groot-Brittannië wordt gesteund. Dit
conflict mondt uit in een burgeroorlog die in 1949, na grootscheepse
Amerikaanse
interventie, in het voordeel van de rechtse regering wordt beslist. Op
de
Peloponnesus is in deze jaren zwaar gevochten in de Párnonas en de
Taíyetos.
Na
de repressieve
jaren vijftig leek in de jaren zestig aanvankelijk sprake te zijn van
een
terugkeer van meer normale democratische verhoudingen, maar deze
ontwikkeling werd
een halt toegeroepen door de coup van 1967, die resulteerde in een
zevenjarige militaire
dictatuur. In 1974 kwam de junta ten val. In de decennia daarna werd Griekenland
beurtelings
geregeerd door een van de twee grote partijen, de conservatieve Néa
Dimokratía (ND) en de socialistische PASOK. In 1981 werd Griekenland lid
van de EU.
De financiële crisis die het land sinds 2010
in haar greep houdt, heeft voorlopig een einde gemaakt aan
het twee-partijensysteem. Eind 2011 werd een regering van
nationale eenheid gevormd, waarin zowel ND als PASOK zitting namen. Bij
de verkiezingen van mei 2012 zijn deze partijen, die in 2009 samen
nog 77 % van de stemmen haalden, teruggevallen tot 32 % van het
electoraat (19 % voor ND, 13 % voor PASOK); de grote winnaar was de
radicaal linkse SYRIZA, die met bijna 17 % van de stemmen
de tweede partij werd. Omdat het onmogelijk is gebleken om op
basis van deze verkiezingsuitslag een nieuwe regering te vormen, werden
voor juni 2012 nieuwe verkiezingen uitgeschreven. Bij deze verkiezingen
kwam ND met 30 % van de stemmen als grootste partij uit de bus; SYRIZA
werd met 27 % tweede, en PASOK viel terug naar 12 %. Op basis van deze
uitslag is een regering bestaande uit leden van ND en partijloze
technocraten gevormd, die parlementaire steun van PASOK en van een
van de kleine partijen geniet. |
